Điểm nổi bật
– Các chất chủ vận thụ thể GLP-1 (GLP-1 RAs) có liên quan đến nguy cơ tăng rối loạn khứu giác và vị giác ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 (T2D).
– Nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu quy mô lớn cho thấy nguy cơ tổng thể rối loạn cảm giác tăng 48%, trong đó rối loạn khứu giác có mối liên quan mạnh hơn rối loạn vị giác.
– Các kết quả này duy trì ổn định trong thời gian theo dõi lên đến 2 năm, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc theo dõi tác dụng phụ về cảm giác trong thực hành lâm sàng.
Bối cảnh nghiên cứu
Các chất chủ vận thụ thể peptide-1 giống glucagon (Glucagon-like peptide-1 receptor agonists, GLP-1 RAs) là một tiến bộ quan trọng trong điều trị đái tháo đường type 2 (T2D), mang lại lợi ích không chỉ trong kiểm soát đường huyết mà còn trong giảm cân và giảm nguy cơ tim mạch. Việc sử dụng ngày càng tăng trong thực hành lâm sàng đã làm nổi bật các tác dụng bất lợi đã biết, bao gồm các triệu chứng tiêu hóa. Tuy nhiên, các rối loạn cảm giác, đặc biệt liên quan đến khứu giác (olfaction) và vị giác (gustation), vẫn chưa được mô tả đầy đủ, dù có thể ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống và tình trạng dinh dưỡng của người bệnh.
Rối loạn chức năng khứu giác và vị giác có nhiều nguyên nhân khác nhau và có thể dẫn đến thay đổi cảm giác thèm ăn, thiếu hụt dinh dưỡng, cũng như suy giảm chất lượng cuộc sống. Việc nhận diện các bất thường cảm giác do thuốc ở bệnh nhân T2D đặc biệt có ý nghĩa do nhóm dân số này có tính dễ tổn thương về chuyển hóa và GLP-1 RAs được sử dụng rộng rãi. Nghiên cứu của Zontag và Zontag (2026) lấp đầy một khoảng trống quan trọng về kiến thức khi đánh giá tỷ lệ mắc và nguy cơ rối loạn khứu giác, vị giác ở người dùng GLP-1 RA so với các liệu pháp đái tháo đường khác.
Thiết kế nghiên cứu
Đây là một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu đa trung tâm, sử dụng TriNetX Global Collaborative Network, một cơ sở dữ liệu hồ sơ sức khỏe điện tử (electronic health record, EHR) quy mô lớn. Giai đoạn phân tích kéo dài từ ngày 05/12/2017 đến 20/04/2026, bao gồm các bệnh nhân trưởng thành (≥18 tuổi) được chẩn đoán T2D và không có tiền sử rối loạn khứu giác hoặc vị giác.
Bệnh nhân được phân thành hai nhóm: nhóm được điều trị bằng GLP-1 RA sau khi có chẩn đoán T2D đầu tiên được ghi nhận và nhóm chứng được kê các thuốc đái tháo đường khác mà không sử dụng GLP-1 RA. Ghép điểm xu hướng (propensity score matching) được áp dụng để bảo đảm cân bằng các yếu tố nhân khẩu học, lâm sàng và kinh tế – xã hội, tạo ra hai nhóm ghép cặp, mỗi nhóm gồm 438.474 người.
Kết cục chính là tỷ lệ mắc rối loạn khứu giác và vị giác, được xác định bằng mã Phân loại Quốc tế Bệnh tật (International Classification of Diseases, ICD), và được theo dõi trong thời gian từ 3 tháng đến 2 năm sau khi bắt đầu điều trị. Mô hình nguy cơ tỷ suất Cox (Cox proportional hazards) được sử dụng để ước tính tỷ số nguy cơ (hazard ratio, HR) và khoảng tin cậy 95% (95% confidence interval, CI) đối với các rối loạn cảm giác mới mắc.
Kết quả chính
Nghiên cứu cho thấy người dùng GLP-1 RA có nguy cơ phát triển rối loạn khứu giác và vị giác cao hơn đáng kể so với nhóm chứng được ghép cặp đang dùng các liệu pháp đái tháo đường khác. HR chung đối với bất kỳ rối loạn cảm giác nào là 1,48 (95% CI, 1,37–1,61), tương ứng với nguy cơ cao hơn 48% ở nhóm GLP-1 RA.
Khi phân tích riêng từng loại, rối loạn khứu giác cho thấy mối liên quan mạnh hơn với việc sử dụng GLP-1 RA (HR, 1,81; 95% CI, 1,58–2,07) so với rối loạn vị giác (HR, 1,52; 95% CI, 1,35–1,71). Nguy cơ tăng này duy trì nhất quán qua nhiều khoảng thời gian theo dõi khác nhau, từ 3 tháng đến 2 năm.
Cỡ mẫu lớn và ghép điểm xu hướng chặt chẽ đã giúp giảm thiểu nhiễu do chỉ định và các sai lệch khác. Tuy nhiên, nghiên cứu bị hạn chế bởi việc dựa vào mã ICD từ EHR, có thể ghi nhận thiếu các triệu chứng cảm giác nhẹ hoặc dưới lâm sàng và không thể xác lập quan hệ nhân quả.
Bình luận của chuyên gia
Các kết quả này cho thấy một tác dụng bất lợi chưa được nhận biết đầy đủ của GLP-1 RAs, có thể ảnh hưởng đến sự tuân thủ điều trị và chất lượng cuộc sống của người bệnh. Về cơ chế, thụ thể GLP-1 được biểu hiện ở biểu mô khứu giác và các vùng của hệ thần kinh trung ương liên quan đến xử lý cảm giác, qua đó gợi ý tính hợp lý sinh học cho ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp của thuốc lên cảm nhận khứu giác và vị giác.
Trong thực hành lâm sàng, bằng chứng này ủng hộ việc tích hợp đánh giá chức năng cảm giác vào theo dõi thường quy ở bệnh nhân bắt đầu điều trị bằng GLP-1 RAs. Bác sĩ lâm sàng nên tư vấn cho người bệnh về khả năng xảy ra thay đổi khứu giác và vị giác, đồng thời cân nhắc các yếu tố này khi thảo luận về lựa chọn điều trị.
Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào các nghiên cứu tiến cứu để xác nhận mối liên quan này, mô tả mức độ nặng và khả năng hồi phục của triệu chứng, cũng như làm sáng tỏ các cơ chế sinh học nền tảng. Việc khảo sát xem các rối loạn cảm giác có khác nhau giữa các chế phẩm GLP-1 RA, liều dùng hoặc các nhóm bệnh nhân khác nhau (ví dụ: người cao tuổi, có bệnh kèm theo) hay không sẽ giúp tối ưu hóa điều trị cá thể hóa hơn nữa.
Kết luận
Nghiên cứu bằng chứng thực tế quy mô lớn này cho thấy mối liên quan đáng chú ý giữa điều trị bằng GLP-1 RA và nguy cơ tăng rối loạn khứu giác, vị giác ở người trưởng thành mắc đái tháo đường type 2. Các kết quả này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bác sĩ nhận biết và tư vấn cho người bệnh về các tác dụng phụ cảm giác trong quá trình lập kế hoạch điều trị. Tăng cường cảnh giác dược và các nghiên cứu cơ chế chuyên sâu sẽ là yếu tố thiết yếu để tối ưu hóa tính an toàn và hiệu quả điều trị khi việc sử dụng GLP-1 RA tiếp tục mở rộng trên toàn cầu.
Tài trợ và ClinicalTrials.gov
Nghiên cứu không ghi nhận công bố về nguồn tài trợ. Do là phân tích hồi cứu dữ liệu từ cơ sở đăng ký, nghiên cứu không được đăng ký như một thử nghiệm lâm sàng.
Tài liệu tham khảo
1. Zontag J, Zontag N. Smell and Taste Disturbances Among Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonist Users. JAMA Otolaryngol Head Neck Surg. 2026;152(8):758-765. doi:10.1001/jamaoto.2026.42348217
2. Drucker DJ. Mechanisms of Action and Therapeutic Application of Glucagon-like Peptide-1. Cell Metab. 2018;27(4):740-756.
3. Croy I, et al. Olfactory Dysfunction and Depression – Clinical Interrelations and Potential Causality. J Neurol Sci. 2020;414:116827.
4. Camilleri M, et al. GLP-1 and the Regulation of Gastrointestinal Function: Implications for GLP-1 Receptor Agonist Therapy. Gut. 2017;66(9):1548-1559.