Giới thiệu
Bệnh lý tau, đặc biệt là sự tích tụ các đám rối sợi thần kinh ở tân vỏ não, đóng vai trò trung tâm trong sự tiến triển của bệnh Alzheimer (Alzheimer’s disease, AD). Tau phosphoryl hóa ở vị trí 217 (p-tau217) trong huyết tương đã nổi lên như một dấu ấn sinh học đầy hứa hẹn để đánh giá bệnh lý amyloid-β và những thay đổi sớm của tau. Tuy nhiên, độ chính xác của xét nghiệm này trong phát hiện gánh nặng tau tân vỏ não giai đoạn tiến triển vẫn còn hạn chế, cho thấy nhu cầu về các công cụ chính xác hơn để đánh giá bệnh lý tau theo cách không xâm lấn.
Khi các liệu pháp kháng amyloid và các liệu pháp kháng tau đang phát triển tiếp tục tiến triển, việc phân giai đoạn chính xác bệnh lý tau là rất quan trọng cho cả quyết định lâm sàng lẫn thiết kế thử nghiệm điều trị. Các bảng dấu ấn sinh học huyết tương mở rộng có thể tạo ra bước tiến lớn trong phân tầng người bệnh, xác định ứng viên cho các can thiệp nhắm đích vào tau, và giảm sự phụ thuộc vào các phương thức tốn kém hơn hoặc ít sẵn có hơn như chụp cắt lớp phát xạ positron tau (tau positron emission tomography, PET).
Mục tiêu nghiên cứu
Nghiên cứu này nhằm phát triển và thẩm định một bảng dấu ấn sinh học huyết tương đa protein vượt trội hơn p-tau217 đơn lẻ trong việc nhận diện bệnh lý tau giai đoạn tiến triển ở các vùng não tân vỏ não, đặc trưng cho giai đoạn Braak V và VI. Về lý tưởng, bảng này sẽ cải thiện độ chính xác lâm sàng ở những người đã dương tính với amyloid và có nguy cơ tiến triển AD.
Phương pháp
Nghiên cứu đoàn hệ đa trung tâm đã khai thác hai đoàn hệ quan sát độc lập: nghiên cứu Swedish BioFINDER và dự án Translational Biomarkers in Aging and Dementia (TRIAD). Trong giai đoạn 2017 đến 2024, dữ liệu lâm sàng và mẫu máu được thu thập từ 560 người tham gia, trải rộng từ người bình thường về nhận thức đến sa sút trí tuệ, bao gồm 431 người từ BioFINDER và 129 người từ TRIAD.
Các mẫu huyết tương được phân tích nồng độ 125 protein bằng bộ xét nghiệm Nucleic Linked Immuno-Sandwich Assay panel hệ thần kinh trung ương. Kết cục chính là sự hiện diện của bệnh lý tau giai đoạn tiến triển, được xác định bởi mức bắt tracer tau PET khu trú trong các vùng tân vỏ não thuộc giai đoạn Braak V và VI.
Hiệu quả dự đoán của các tổ hợp dấu ấn sinh học được đánh giá bằng mô hình hồi quy logistic đa biến và được định lượng bằng diện tích dưới đường cong ROC (area under the receiver operating characteristic curve, AUC), với trọng tâm là cải thiện khả năng dự đoán của p-tau217.
Kết quả
Đoàn hệ bao gồm những người dương tính với mảng amyloid và có phân bố cân bằng theo giới, với độ tuổi chủ yếu nằm trong thập niên 70. Phân tích đa biến đã xác định được một bảng huyết tương gồm bảy protein cho thấy hiệu quả cải thiện đáng kể trong phát hiện dương tính tau PET tiến triển so với p-tau217 đơn lẻ.
Cụ thể, trong khi p-tau217 cho thấy độ chính xác tốt (AUC từ 0,86 đến 0,88), bảng đa protein đã nâng AUC lên mức 0,92 đến 0,94 (KTC 95%, 0,89–0,98), đạt ý nghĩa thống kê (DeLong P < .001) ở cả đoàn hệ khám phá và thẩm định. Đáng chú ý, mức cải thiện này làm giảm tỷ lệ người rơi vào nhóm nguy cơ trung gian không xác định khoảng 15–21% trong mẫu thẩm định, qua đó tăng độ rõ ràng trong chẩn đoán.
Diễn giải và ý nghĩa
Việc tích hợp nhiều protein huyết tương cùng với p-tau217 làm tăng đáng kể độ chính xác dự đoán đối với bệnh lý tau tân vỏ não giai đoạn tiến triển. Điều này cho thấy các bảng dấu ấn sinh học đa thành phần như vậy có thể trở thành lựa chọn thay thế có thể triển khai rộng rãi, chi phí hợp lý và ít xâm lấn hơn so với chụp tau PET, qua đó hỗ trợ phân giai đoạn sớm và chính xác hơn bệnh lý đám rối sợi thần kinh trong thực hành lâm sàng và nghiên cứu.
Các công cụ phân giai đoạn được cải thiện có thể giúp cá thể hóa quyết định điều trị, chẳng hạn như khởi trị kịp thời các thuốc kháng tau hiện đang được phát triển hoặc theo dõi tiến triển bệnh theo cách cá thể hóa hơn. Ngoài ra, việc tinh chỉnh lựa chọn người tham gia thử nghiệm lâm sàng dựa trên các dấu ấn huyết tương vững chắc có thể tối ưu hóa hiệu quả và kết cục của thử nghiệm.
Bối cảnh rộng hơn của các dấu ấn sinh học tau
Bệnh lý protein tau tiến triển qua các vùng não đặc trưng theo những giai đoạn xác định (giai đoạn Braak I-VI), trong đó các giai đoạn tiến triển (V và VI) phản ánh sự tham gia lan rộng của tân vỏ não, liên quan đến sa sút trí tuệ trên lâm sàng. Mặc dù các dấu ấn dịch não tủy (cerebrospinal fluid, CSF) và chụp PET đã là tiêu chuẩn vàng trong đánh giá tau, nhưng tính xâm lấn, chi phí cao và khả năng tiếp cận hạn chế cản trở việc sử dụng thường quy.
Các dấu ấn dựa trên máu, được khai thác bằng các kỹ thuật miễn dịch xét nghiệm độ nhạy cao, là một bước phát triển mang tính chuyển đổi. Ngoài p-tau217, các vị trí phosphoryl hóa tau khác và những protein liên quan phản ánh tổn thương neuron, rối loạn chức năng synapse, viêm và tương tác với amyloid có thể cung cấp thông tin bổ sung, cho phép có được bức tranh bệnh lý đầy đủ hơn chỉ từ một mẫu máu đơn giản.
Hạn chế và hướng nghiên cứu trong tương lai
Mặc dù đầy hứa hẹn, bảng đa protein này vẫn cần được thẩm định thêm trên các quần thể và bối cảnh lâm sàng đa dạng để xác nhận tính khái quát. Đóng góp của từng protein trong bảng đối với mô hình dự đoán cũng cần các nghiên cứu cơ chế bổ sung, từ đó có thể phát hiện các đích điều trị hoặc con đường bệnh sinh mới.
Các nghiên cứu dọc cũng rất cần thiết để xác định khả năng của bảng trong việc theo dõi tiến triển bệnh hoặc đáp ứng với điều trị. Việc tích hợp với các dấu ấn sinh học khác, bao gồm yếu tố nguy cơ di truyền và các phương thức chẩn đoán hình ảnh, có thể tiếp tục tinh chỉnh các thuật toán dự đoán.
Kết luận
Nghiên cứu đa đoàn hệ này cho thấy việc bổ sung một tập hợp chọn lọc các protein huyết tương làm tăng đáng kể hiệu năng chẩn đoán của p-tau217 trong nhận diện bệnh lý tau tân vỏ não giai đoạn tiến triển ở những người dương tính với amyloid. Bảng dấu ấn sinh học huyết tương đa protein là một lựa chọn thay thế khả thi, có khả năng triển khai rộng và ít xâm lấn hơn so với chụp tau PET, với tiềm năng mạnh mẽ trong cải thiện quản lý bệnh Alzheimer và thiết kế thử nghiệm lâm sàng.
Cần tiếp tục nghiên cứu và thẩm định lâm sàng để đưa các bảng dấu ấn sinh học như vậy vào thực hành thường quy, nơi chúng có thể đóng vai trò then chốt trong kỷ nguyên của các liệu pháp điều chỉnh bệnh nhắm đích.
Tài liệu tham khảo
Di Molfetta G, Brum WS, Pola I, et al. Plasma Biomarkers for Neocortical Tau Burden. JAMA Neurol. 2026 Aug 10. PMID: 42573994. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42573994/