Giới thiệu
Bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa (Metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease, MASLD) đang làm thay đổi dịch tễ học của xơ gan trên toàn cầu, trong đó đái tháo đường và hội chứng chuyển hóa nổi lên như những yếu tố khởi phát quan trọng thúc đẩy tiến triển tổn thương gan mạn tính. Đồng thời, đái tháo đường thường đồng mắc với xơ gan do nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm viêm gan siêu vi, cho thấy sự chồng lấp các yếu tố nguy cơ và các rối loạn chuyển hóa theo hai chiều. Sự đồng tồn tại của đái tháo đường và xơ gan làm gia tăng đáng kể tỷ lệ bệnh tật và tử vong, đồng thời khiến việc xử trí trở nên phức tạp hơn so với các mô hình điều trị đái tháo đường truyền thống. Bài viết này tổng quan bằng chứng hiện có và đề xuất một cách tiếp cận thực hành, theo từng giai đoạn, trong quản lý đái tháo đường ở bệnh nhân xơ gan.
Bối cảnh nền và thực hành lâm sàng
Xơ gan, được đặc trưng bởi xơ hóa gan tiến triển và biến dạng kiến trúc gan, dẫn đến suy giảm chức năng gan và tăng áp lực tĩnh mạch cửa. Sự thay đổi về căn nguyên của bệnh—hiện chịu ảnh hưởng mạnh bởi MASLD—diễn ra song hành với đại dịch béo phì và đái tháo đường. Kháng insulin tại gan, viêm hệ thống và rối loạn chuyển hóa glucose là nền tảng của mối tương tác phức tạp này. Đáng chú ý, “đái tháo đường do gan” (hepatogenous diabetes)—một kiểu hình rối loạn kiểm soát glucose phát sinh thứ phát do rối loạn chức năng gan—gây khó khăn cho chẩn đoán và xử trí lâm sàng, khác với đái tháo đường típ 2 nguyên phát (T2DM).
Đái tháo đường độc lập làm tăng nguy cơ mất bù gan, ung thư biểu mô tế bào gan và tử vong ở bệnh nhân xơ gan. Trong khi đó, xơ gan làm gián đoạn cơ chế hằng định đường huyết, khiến các kỹ thuật theo dõi thường quy trở nên kém phù hợp. Vì vậy, cần có một hiểu biết tinh tế hơn để tối ưu hóa kết cục điều trị.
Cân nhắc chẩn đoán đái tháo đường liên quan xơ gan
Các chỉ dấu thông thường như hemoglobin glycated (HbA1c) trở nên kém tin cậy trong bệnh gan tiến triển do thay đổi vòng đời hồng cầu và tỷ lệ thiếu máu cao. Các công cụ chẩn đoán bổ sung bao gồm nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (oral glucose tolerance test, OGTT), vốn phát hiện tốt hơn tình trạng rối loạn đường huyết sau ăn, đặc trưng của đái tháo đường do gan. Theo dõi glucose liên tục (continuous glucose monitoring, CGM) cũng cung cấp hồ sơ đường huyết động, giúp phát hiện tốt hơn các đợt hạ đường huyết và dao động đường huyết—những tình trạng thường gặp ở bệnh nhân xơ gan.
Việc tích hợp nhiều phương thức giúp nâng cao độ chính xác chẩn đoán, là yếu tố thiết yếu cho lập kế hoạch điều trị cá thể hóa.
Điều trị bằng thuốc: tích hợp quan điểm từ đái tháo đường và bệnh gan
Quyết định điều trị phải cân bằng giữa hiệu quả kiểm soát đường huyết, độ an toàn trên gan và biến đổi chuyển hóa thuốc.
Xơ gan còn bù
Metformin vẫn là lựa chọn hàng đầu, mang lại các lợi ích như tăng nhạy cảm với insulin và có thể làm giảm nguy cơ ung thư biểu mô tế bào gan. Thuốc thường an toàn trong xơ gan còn bù khi chức năng thận được bảo tồn. Các thuốc mới hơn như chất chủ vận thụ thể peptide-1 giống glucagon (glucagon-like peptide-1 receptor agonists, GLP-1 RAs) và thuốc ức chế đồng vận chuyển natri-glucose 2 (sodium-glucose cotransporter-2, SGLT2) cho thấy nhiều triển vọng nhờ hồ sơ tim mạch-thận thuận lợi, giúp giảm cân và có thể có lợi đối với gan nhiễm mỡ và xơ hóa gan trong bối cảnh MASLD.
Sulfonylurea và các thuốc kích tiết insulin cần thận trọng do nguy cơ hạ đường huyết tăng lên khi tân tạo glucose tại gan suy giảm. Các thuốc gây giữ dịch (ví dụ: thiazolidinediones) cũng nên được sử dụng thận trọng.
Xơ gan mất bù và bệnh nhân nội trú
Điều trị insulin chiếm ưu thế do có thể chỉnh liều linh hoạt và ít phụ thuộc vào chuyển hóa qua gan. Cần sử dụng liều thận trọng và theo dõi thường xuyên để giảm nguy cơ hạ đường huyết, vốn tăng lên do giảm tân tạo glucose và suy dinh dưỡng. Các thuốc uống thường giảm hiệu quả hoặc không còn an toàn ở giai đoạn này.
Dinh dưỡng và chăm sóc đa chuyên khoa
Tối ưu hóa dinh dưỡng là nền tảng, nhằm giải quyết tình trạng sarcopenia, suy dinh dưỡng và nhu cầu chuyển hóa đặc thù của xơ gan. Đánh giá lại thường xuyên tình trạng đường huyết và chức năng gan sẽ định hướng điều chỉnh điều trị.
Cách tiếp cận phối hợp giữa chuyên khoa gan mật và nội tiết giúp cải thiện sự điều phối chăm sóc, cho phép xây dựng chiến lược cá thể hóa phù hợp với diễn tiến lâm sàng thay đổi liên tục.
Bình luận chuyên gia
Bằng chứng mới nổi nhấn mạnh sự cần thiết phải vượt qua các mục tiêu kiểm soát đường huyết cứng nhắc—thay vào đó ưu tiên an toàn trên gan, tránh hạ đường huyết và duy trì ổn định chuyển hóa toàn thân. Đái tháo đường do gan đặt ra thách thức đối với phân loại đái tháo đường truyền thống và đòi hỏi các thuật toán điều trị được sửa đổi, có tính đến mức độ nặng của bệnh gan.
Các thử nghiệm lâm sàng đang diễn ra sẽ làm rõ vai trò và độ an toàn của các thuốc hạ đường huyết mới ở bệnh gan tiến triển, với sự chú trọng ngày càng tăng vào các tiêu chí tim mạch và thận trong quần thể bệnh nhân này.
Kết luận
Xơ gan đi kèm đái tháo đường đòi hỏi một chiến lược quản lý thực dụng, cá thể hóa, hài hòa giữa các cân nhắc về gan và chuyển hóa. Việc sử dụng các công cụ chẩn đoán bổ trợ cùng với điều trị bằng thuốc theo từng giai đoạn giúp tối ưu hóa kết cục. Phối hợp đa chuyên khoa và đánh giá lại theo thời gian là nền tảng của chăm sóc thành công. Khi dịch tễ học bệnh gan tiếp tục thay đổi, bác sĩ lâm sàng cần điều chỉnh mô hình quản lý đái tháo đường để thích ứng với sự phức tạp của xơ gan, ưu tiên an toàn và mục tiêu lấy người bệnh làm trung tâm hơn là các chỉ số đường huyết cứng nhắc.
Tài liệu tham khảo
1. Kumar A, Basu R. Management of Cirrhosis in Diabetes: A Pragmatic Approach to the Patient. J Clin Endocrinol Metab. 2026 Aug 11. PMID: 42576448.
2. Byrne CD, Targher G. NAFLD: a multisystem disease. J Hepatol. 2015 Apr;62(1 Suppl):S47-64.
3. Marzuillo P, Di Sessa A, Rossi F, et al. Hepatogenous diabetes: The liver disease-induced diabetes. World J Gastroenterol. 2021 Feb 28;27(8):677-687.
4. Nkontchou G, et al. Prognostic value of diabetes in patients with cirrhosis. Liver Int. 2014 Aug;34(7):979-87.
5. EASL Clinical Practice Guidelines on the management of patients with decompensated cirrhosis. J Hepatol. 2018 Aug;69(2):406-460.
6. American Diabetes Association. Standards of Medical Care in Diabetes—2024. Diabetes Care. 2024 Jan;47(Suppl 1):S1-S151.