Giới thiệu
Sa sút trí tuệ vẫn là một thách thức y tế công cộng toàn cầu, đặc trưng bởi sự suy giảm nhận thức tiến triển, ảnh hưởng đến hàng triệu người trên thế giới. Phân tầng nguy cơ sớm và chính xác là yếu tố thiết yếu để can thiệp kịp thời, quản lý cá thể hóa và lập kế hoạch chăm sóc. Trên phổ suy giảm nhận thức, suy giảm nhận thức chủ quan (Subjective Cognitive Decline, SCD) và suy giảm nhận thức nhẹ (Mild Cognitive Impairment, MCI) là các giai đoạn lâm sàng sớm hơn, tại đó vẫn có thể phòng ngừa có ý nghĩa hoặc làm chậm tiến triển thành sa sút trí tuệ. Tuy nhiên, các đánh giá lâm sàng truyền thống và thang điểm đánh giá bằng mắt thường trên MRI tiêu chuẩn có độ nhạy hạn chế trong dự đoán bệnh nhân nào sẽ tiến triển thành sa sút trí tuệ. Những tiến bộ gần đây trong chẩn đoán hình ảnh thần kinh đã đưa ra khái niệm chênh lệch tuổi não dự đoán (brain-predicted age difference, brain-PAD), trong đó tuổi não ước tính được tạo ra từ dữ liệu MRI cấu trúc và được so sánh với tuổi theo niên đại. Chỉ số này có liên quan đến thoái hóa thần kinh và kết cục lâm sàng, nhưng giá trị tiên lượng gia tăng của nó trên các giai đoạn nhận thức khác nhau và mối liên quan với các biomarker đã được thiết lập vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ.
Bối cảnh nghiên cứu
Suy giảm nhận thức chủ quan (SCD) là tình trạng người bệnh tự cảm nhận có suy giảm nhận thức nhưng chưa ghi nhận được thiếu hụt nhận thức khách quan, và được xem là một giai đoạn tiền lâm sàng tiềm năng của sa sút trí tuệ. Suy giảm nhận thức nhẹ (MCI), được đặc trưng bởi các thiếu hụt nhận thức đo lường được nhưng chưa đủ nặng để ảnh hưởng đến chức năng sinh hoạt hằng ngày, là tiền triệu chứng đã được công nhận của sa sút trí tuệ. Các đánh giá MRI hiện có chủ yếu dựa vào các thang điểm đánh giá bằng mắt thường để lượng giá thoái hóa thần kinh, song các thang điểm này có thể thiếu độ nhạy để phát hiện những thay đổi não tinh tế gợi ý tiến triển sớm.
Brain-PAD tận dụng các mô hình học máy được huấn luyện trước trên các bộ dữ liệu chuẩn quy mô lớn để dự đoán tuổi não của một cá nhân từ MRI cấu trúc và tính toán chênh lệch so với tuổi thực tế. Brain-PAD dương cao hơn gợi ý bộ não có vẻ “già hơn”, có thể phản ánh thoái hóa thần kinh tăng tốc. Biomarker định lượng này có thể cải thiện tiên lượng sớm bằng cách ghi nhận các thay đổi não lan tỏa, vượt ra ngoài tổn thương khu trú hoặc teo não quan sát được trên phim chụp thường quy.
Thiết kế và phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu này phân tích 799 bệnh nhân (412 SCD, 387 MCI) từ Amsterdam Dementia Cohort và dự án SCIENCe, với thời gian theo dõi lên đến 10 năm (trung vị 3,2 năm). Các phim MRI cấu trúc ban đầu được xử lý để tính tuổi não bằng hai thuật toán học trước độc lập, từ đó suy ra các giá trị brain-PAD.
Tiêu chí đánh giá chính là tiến triển lâm sàng thành sa sút trí tuệ. Mô hình nguy cơ tỷ lệ Cox được sử dụng để đánh giá mối liên quan giữa brain-PAD ban đầu và nguy cơ sa sút trí tuệ, có hiệu chỉnh các yếu tố nhiễu gồm tuổi, giới, điểm Mini-Mental State Examination (MMSE) và các thang điểm đánh giá bằng mắt thường trên MRI tiêu chuẩn. Các tương tác được kiểm định để đánh giá giá trị dự đoán khác biệt của brain-PAD ở nhóm SCD so với MCI. Một phân nhóm có dữ liệu biomarker amyloid được phân tích nhằm đánh giá thêm giá trị tiên lượng của brain-PAD ngoài tình trạng amyloid.
Kết quả chính
Nhìn chung, 29,4% quần thể nghiên cứu đã tiến triển thành sa sút trí tuệ trong thời gian theo dõi. Brain-PAD tăng cao có liên quan độc lập với nguy cơ tiến triển tăng lên (hazard ratio [HR] 1,04 mỗi năm; khoảng tin cậy 95% [CI] 1,02–1,06; p<0,01) và cải thiện độ phù hợp của mô hình vượt trên các đánh giá MRI bằng mắt thường (χ2 = 12,24; p = 0,003).
Đáng chú ý, phân tích tương tác cho thấy hiệu ứng khác nhau theo giai đoạn: brain-PAD là yếu tố dự báo mạnh hơn ở nhóm SCD (HR 1,09; CI 95% 1,03–1,15) so với nhóm MCI (HR 1,01; CI 95% 0,99–1,04). Ở bệnh nhân SCD, brain-PAD giúp mô hình phù hợp hơn (χ2 = 10,17; p = 0,003) và cải thiện mức độ phân biệt ở mức độ vừa phải (chỉ số C tăng 0,02) ngoài các đánh giá MRI bằng mắt thường. Ngưỡng cắt brain-PAD là −2,6 năm xác định được những cá nhân có giá trị dự đoán âm tính rất cao (0,91–0,99) đối với tiến triển sa sút trí tuệ trong 2 đến 10 năm, có thể hữu ích để loại trừ nguy cơ sắp xảy ra.
Trong phân nhóm có biomarker, brain-PAD cải thiện độ phù hợp của mô hình ngoài tình trạng amyloid đơn thuần (χ2 = 6,44; p = 0,018) nhưng không làm tăng các chỉ số phân biệt. Ngược lại, ở bệnh nhân MCI, brain-PAD không mang lại giá trị dự đoán gia tăng có ý nghĩa (χ2 = 0,88; p = 0,351).
Bình luận của chuyên gia
Nghiên cứu này củng cố tính hữu ích của brain-PAD như một biomarker MRI định lượng, có độ nhạy cao trong phân tầng nguy cơ sa sút trí tuệ, đặc biệt ở giai đoạn sớm mang tính chủ quan của suy giảm nhận thức. Khả năng dự đoán mạnh hơn ở nhóm SCD cho thấy brain-PAD có thể ghi nhận những thay đổi thoái hóa thần kinh tinh vi trước khi suy giảm đo lường được xuất hiện. Mức cải thiện khiêm tốn so với các biomarker amyloid nhấn mạnh vai trò bổ trợ của brain-PAD bên cạnh các dấu ấn phân tử đã được thiết lập.
Các phát hiện này phù hợp với tính hợp lý về mặt sinh học; lão hóa cấu trúc não tăng tốc có thể phản ánh các quá trình thoái hóa thần kinh sớm chưa được ghi nhận đầy đủ bởi bệnh lý khu trú hoặc gánh nặng amyloid. Tuy nhiên, việc không thấy giá trị gia tăng ở nhóm MCI có thể phản ánh sự chuyển sang phổ bệnh lý dị hợp hơn, trong đó các thay đổi brain-PAD bị lấn át bởi các yếu tố lâm sàng và biomarker khác có tính dự báo mạnh hơn.
Các hạn chế bao gồm thiết kế hồi cứu và khả năng sai lệch chọn mẫu liên quan đến các quần thể từ phòng khám trí nhớ. Việc khái quát hóa sang các quần thể rộng hơn cần được xác nhận bằng nghiên cứu tiền cứu. Tích hợp trong tương lai giữa chẩn đoán hình ảnh đa mô thức và các dấu ấn phân tử có thể tiếp tục tinh chỉnh các thuật toán dự đoán.
Kết luận
Chênh lệch tuổi não dự đoán từ MRI cấu trúc giúp tăng cường phân tầng nguy cơ sa sút trí tuệ sớm ở bệnh nhân suy giảm nhận thức chủ quan, vượt trên các đánh giá MRI bằng mắt thường tiêu chuẩn, đồng thời cung cấp thêm thông tin tiên lượng ngay cả khi đã biết tình trạng amyloid. Ứng dụng trong thực hành lâm sàng có thể hỗ trợ theo dõi cá thể hóa và can thiệp điều trị kịp thời. Mặc dù ít tác động hơn ở suy giảm nhận thức nhẹ đã xác định, brain-PAD vẫn là một biomarker đầy hứa hẹn để nhận diện các cá nhân nguy cơ cao ở giai đoạn tiền lâm sàng của bệnh, qua đó thúc đẩy các tiếp cận y học chính xác trong thoái hóa thần kinh.
Kinh phí và đăng ký thử nghiệm lâm sàng
Nghiên cứu được hỗ trợ bởi các nguồn lực từ Amsterdam Dementia Cohort và dự án SCIENCe. Không ghi nhận đăng ký thử nghiệm lâm sàng cụ thể.
Tài liệu tham khảo
1. De Vries S, Farkas K, Rhodius-Meester HFM, et al. Comparison of Brain Age With Standard MRI Assessment for Dementia Risk Stratification in Subjective and Mild Cognitive Impairment. Neurology. 2026 Aug 10;107(5):e218418. doi:10.1212/WNL.0000000000008418. PMID: 42574695.
2. Cole JH, Franke K. Predicting Age Using Neuroimaging: Innovative Brain Ageing Biomarkers. Trends Neurosci. 2017 Dec;40(12):681-690.
3. Jessen F, Amariglio RE, Buckley RF, et al. The characterisation of subjective cognitive decline. Lancet Neurol. 2020 Jan;19(3):271-278.
4. Petersen RC, Roberts RO, Knopman DS, et al. Mild cognitive impairment: ten years later. Arch Neurol. 2009 Dec;66(12):1447-55.