Những điểm nổi bật
- Tiêu thụ vừa phải cà phê có chứa caffein (2-3 tách/ngày) liên quan đến việc giảm 18% nguy cơ mắc bệnh mất trí nhớ so với những người không tiêu thụ.
- Lợi ích bảo vệ thần kinh tương tự cũng được quan sát ở việc tiêu thụ trà (1-2 tách/ngày), trong khi cà phê không chứa caffein không có mối liên hệ đáng kể với các kết quả nhận thức.
- Nghiên cứu kéo dài hơn 40 năm theo dõi cũng liên kết việc tiêu thụ nhiều caffein với tỷ lệ mắc bệnh suy giảm nhận thức chủ quan thấp hơn và điểm số nhận thức khách quan cải thiện.
- Phân tích liều-đáp cho thấy mối quan hệ không tuyến tính, đề xuất rằng mức tiêu thụ vừa phải mang lại lợi ích rõ rệt nhất cho sức khỏe não bộ.
Bối cảnh
Bệnh mất trí nhớ vẫn là một trong những thách thức lớn nhất về y tế công cộng của thế kỷ 21, với tỷ lệ mắc bệnh toàn cầu dự kiến sẽ tăng gấp ba lần vào năm 2050 do dân số già đi. Trong bối cảnh chưa có phương pháp chữa trị chắc chắn, việc xác định các yếu tố lối sống có thể điều chỉnh để trì hoãn hoặc ngăn ngừa suy giảm nhận thức là ưu tiên hàng đầu của các nhà lâm sàng và nghiên cứu. Caffein, chất kích thích tâm lý được tiêu thụ rộng rãi nhất trên thế giới, đã lâu là đối tượng quan tâm do tác động đã biết của nó đối với hệ thống thần kinh trung ương. Tuy nhiên, bằng chứng trước đây liên kết cà phê và trà với sức khỏe nhận thức đã không nhất quán. Nhiều nghiên cứu thiếu độ sâu theo thời gian cần thiết để nắm bắt sự tiến triển chậm của các bệnh thoái hóa thần kinh, và ít nghiên cứu đã phân biệt đầy đủ giữa các loại đồ uống có chứa và không chứa caffein. Nghiên cứu này, được công bố trên JAMA (2026), cung cấp bằng chứng cấp cao từ hai nhóm tiền cứu mạnh mẽ nhất tại Hoa Kỳ, cung cấp bức tranh rõ ràng hơn về cách cà phê và trà ảnh hưởng đến nguy cơ mắc bệnh mất trí nhớ và chức năng nhận thức trong dài hạn.
Thiết kế và phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu tiền cứu này sử dụng dữ liệu từ Nghiên cứu Sức khỏe Điều dưỡng (NHS; n = 86.606, dữ liệu từ 1980-2023) và Nghiên cứu Theo dõi Sức khỏe Chuyên gia (HPFS; n = 45.215, dữ liệu từ 1986-2023). Tại thời điểm ban đầu, tất cả các đối tượng đều không mắc bệnh ung thư, bệnh Parkinson và bệnh mất trí nhớ. Các phơi nhiễm chính—tiêu thụ cà phê có chứa caffein, cà phê không chứa caffein và trà—được đánh giá mỗi hai đến bốn năm bằng bảng câu hỏi tần suất thực phẩm (FFQs) đã được xác minh, cho phép phân tích chi tiết về các mô hình tiêu thụ dài hạn.
Kết điểm chính là bệnh mất trí nhớ mới phát sinh, được xác định thông qua hồ sơ tử vong và chẩn đoán của bác sĩ. Kết điểm phụ bao gồm suy giảm nhận thức chủ quan (SCD), được đánh giá thông qua các bảng câu hỏi chuẩn hóa, và chức năng nhận thức khách quan. Điều này được đánh giá cụ thể trong nhóm NHS bằng các bài kiểm tra tâm lý học qua điện thoại, bao gồm Cuộc phỏng vấn Điện thoại về Tình trạng Nhận thức (TICS) và điểm số nhận thức toàn diện được tính từ sáu bài kiểm tra nhận thức khác nhau. Tính chất dài hạn của nghiên cứu này, với thời gian theo dõi trung bình 36,8 năm, cung cấp cơ hội độc đáo để đánh giá vai trò của thói quen ăn uống trong bối cảnh sức khỏe nhận thức cuối đời.
Các kết quả chính
Cà phê có chứa caffein và nguy cơ mắc bệnh mất trí nhớ
Trong số 131.821 đối tượng được theo dõi lên đến 43 năm, có 11.033 trường hợp mắc bệnh mất trí nhớ mới phát sinh. Sau khi điều chỉnh các yếu tố nhiễu tiềm ẩn, bao gồm tuổi, tình trạng hút thuốc, hoạt động thể chất và sức khỏe chuyển hóa, các nhà nghiên cứu tìm thấy mối liên hệ nghịch đảo đáng kể giữa cà phê có chứa caffein và bệnh mất trí nhớ. So sánh nhóm tiêu thụ nhiều nhất với nhóm tiêu thụ ít nhất, tỷ lệ nguy cơ (HR) cho bệnh mất trí nhớ là 0,82 (95% CI, 0,76 đến 0,89). Điều này tương đương với 141 trường hợp mỗi 100.000 người-năm trong nhóm tiêu thụ nhiều nhất so với 330 trường hợp trong nhóm tiêu thụ ít nhất. Thú vị thay, mối liên hệ này không tuyến tính, với lợi ích rõ rệt nhất được quan sát ở mức tiêu thụ khoảng 2-3 tách mỗi ngày.
Vai trò của trà và cà phê không chứa caffein
Tiêu thụ trà cũng cho thấy các liên kết bảo vệ tương tự. Những người tiêu thụ 1-2 tách trà mỗi ngày có nguy cơ mắc bệnh mất trí nhớ thấp hơn và hồ sơ nhận thức tốt hơn so với những người không tiêu thụ. Tuy nhiên, dữ liệu về cà phê không chứa caffein kể một câu chuyện khác. Tiêu thụ cà phê không chứa caffein không có liên hệ đáng kể với nguy cơ mắc bệnh mất trí nhớ thấp hơn hoặc cải thiện chức năng nhận thức, gợi ý rằng chính caffein hoặc các hợp chất duy nhất có trong đồ uống có chứa caffein có thể là động lực chính của bảo vệ thần kinh.
Chức năng nhận thức và suy giảm chủ quan
Nghiên cứu cũng xem xét tác động của các loại đồ uống này đối với chất lượng lão hóa nhận thức. Tiêu thụ cà phê có chứa caffein cao hơn liên quan đến tỷ lệ mắc bệnh suy giảm nhận thức chủ quan thấp hơn (tỷ lệ phổ biến, 0,85; 95% CI, 0,78 đến 0,93). Đối với việc kiểm tra khách quan trong nhóm NHS, những người tiêu thụ cà phê có chứa caffein nhiều nhất có điểm số TICS trung bình cao hơn (sự khác biệt trung bình, 0,11; 95% CI, 0,01 đến 0,21) so với nhóm tiêu thụ ít nhất. Mặc dù điểm số nhận thức toàn diện cũng cao hơn nhưng chưa đạt ngưỡng ý nghĩa thống kê (P = 0,06), điều này đề xuất rằng lợi ích có thể rõ rệt hơn trong các lĩnh vực nhận thức cụ thể hoặc sự ổn định nhận thức được cảm nhận.
Bình luận chuyên gia và hiểu biết cơ chế
Kết quả của nghiên cứu này có ý nghĩa lâm sàng và khả thi về mặt sinh học. Cơ chế chính có thể liên quan đến vai trò của caffein như một chất đối kháng không chọn lọc của các thụ thể adenosine (đặc biệt là A1 và A2A). Bằng cách chặn các thụ thể này, caffein có thể giảm sự tích tụ của amyloid-beta, giảm viêm thần kinh và điều chỉnh sự giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh như dopamine và acetylcholine, vốn rất quan trọng cho trí nhớ và sự tập trung. Ngoài ra, cà phê và trà giàu polyphenol và chất chống oxy hóa, như axit chlorogenic và epigallocatechin gallate (EGCG), có thể bảo vệ chống lại stress oxy hóa—một dấu hiệu của bệnh Alzheimer và các dạng mất trí nhớ khác.
Tuy nhiên, các nhà lâm sàng nên diễn giải các kết quả này với góc nhìn tinh tế. Mặc dù dữ liệu hỗ trợ lợi ích của việc tiêu thụ vừa phải, bản chất không tuyến tính của mối liên hệ đề xuất một hiệu ứng trần. Tiêu thụ quá nhiều caffein có thể gây rối loạn giấc ngủ và lo âu tăng lên, vốn là các yếu tố nguy cơ cho suy giảm nhận thức. Ngoài ra, việc không có liên kết với cà phê không chứa caffein nhấn mạnh nhu cầu nghiên cứu thêm về các tác động cộng hưởng giữa caffein và các hợp chất thực vật khác. Hạn chế của nghiên cứu bao gồm bản chất quan sát, không cho phép kết luận nhân quả chắc chắn, và khả năng còn sót các yếu tố nhiễu, mặc dù các nhà nghiên cứu đã điều chỉnh cho một loạt các biến.
Kết luận
Nghiên cứu này mang tính đột phá cung cấp bằng chứng vững chắc rằng việc tiêu thụ vừa phải cà phê có chứa caffein và trà liên quan đến nguy cơ mắc bệnh mất trí nhớ thấp hơn đáng kể và các kết quả nhận thức thuận lợi hơn trong vòng 40 năm. Đối với các nhà lâm sàng, các kết quả này đề xuất rằng đối với hầu hết người trưởng thành khỏe mạnh, tiếp tục thưởng thức 2-3 tách cà phê hoặc trà mỗi ngày có thể là một thành phần đơn giản, dễ tiếp cận của lối sống bảo vệ thần kinh. Khi chúng ta hướng tới nghiên cứu trong tương lai, các thử nghiệm lâm sàng tập trung vào các con đường cơ chế của caffein trong não sẽ rất quan trọng để chuyển đổi các quan sát dịch tễ học này thành các chiến lược phòng ngừa có mục tiêu.
Tham khảo
Zhang Y, Liu Y, Li Y, et al. Coffee and Tea Intake, Dementia Risk, and Cognitive Function. JAMA. 2026;335(6):e2527259. doi:10.1001/jama.2025.27259.
