Giới thiệu: Bối cảnh di truyền của Alzheimer khởi phát sớm
Bệnh Alzheimer (AD) là một rối loạn thần kinh thoái hóa đa dạng, truyền thống được phân loại theo tuổi khởi phát triệu chứng. Mặc dù Alzheimer khởi phát muộn (LOAD), xảy ra sau tuổi 65, là hình thức phổ biến nhất, Alzheimer khởi phát sớm (EOAD) đặt ra thách thức lâm sàng độc đáo. Mặc dù các đột biến tự động trội hiếm gặp trong APP, PSEN1 và PSEN2 giải thích một phần nhỏ các trường hợp EOAD, cấu trúc di truyền của EOAD không định rõ—chiếm đa số các trường hợp—vẫn còn khá mờ ám.
Những tiến bộ gần đây trong y học gen đã chuyển hướng tập trung vào điểm nguy cơ đa gen (PGS), tổng hợp tác dụng tích lũy của hàng nghìn biến thể gen phổ biến. Mặc dù tính hữu ích của PGS trong việc dự đoán LOAD đã được ghi nhận, tầm quan trọng của nó đối với hồ sơ lâm sàng và sinh học đặc biệt của EOAD vẫn chưa rõ ràng. Một nghiên cứu mang tính bước ngoặt vừa được công bố trên tạp chí Alzheimer’s & Dementia, có tiêu đề “Điểm nguy cơ đa gen của bệnh Alzheimer trong Alzheimer khởi phát sớm và muộn”, nhằm bắc cầu nối này bằng cách đánh giá cách các yếu tố nguy cơ di truyền được xác định trong quần thể LOAD chuyển đổi sang kiểu gen EOAD.
Thiết kế nghiên cứu và phương pháp
Để điều tra các mối liên quan di truyền này, các nhà nghiên cứu đã sử dụng dữ liệu từ hai nhóm theo dõi lớn: Nghiên cứu Alzheimer khởi phát sớm dài hạn (LEADS) và Sáng kiến Hình ảnh học Thần kinh Alzheimer (ADNI). Nhóm LEADS cung cấp cái nhìn quan trọng vào EOAD, trong khi ADNI đóng vai trò là tham chiếu chính cho LOAD.
Đội ngũ nghiên cứu đã tính toán điểm nguy cơ đa gen dựa trên LOAD (PGS) cho người tham gia trong cả hai nghiên cứu. Điểm này sau đó được phân tích về mối liên quan với nhiều biến lâm sàng và sinh học quan trọng:
Các yếu tố dự đoán lâm sàng
Liên quan đến nguy cơ tổng thể mắc AD, tuổi khởi phát triệu chứng cụ thể, và hiệu suất nhận thức theo thời gian được đo bằng các đánh giá tâm lý học chuẩn.
Các dấu hiệu sinh học hình ảnh
Sự lắng đọng amyloid được lượng hóa thông qua hình ảnh PET sử dụng thang đo Centiloid, cung cấp thước đo chuẩn hóa về gánh nặng mảng.
Các dấu hiệu sinh học dịch
Mức amyloid-beta (Aβ42), tau, và các dấu hiệu của sự ổn định synap trong dịch não tủy (CSF), cụ thể là protein liên kết synaptosomal 25 (SNAP-25).
Một thành phần quan trọng của phân tích thống kê là điều chỉnh cho tình trạng mang gen APOE ε4. Do APOE ε4 là yếu tố nguy cơ di truyền mạnh nhất cá nhân cho AD, các nhà nghiên cứu nhằm xác định liệu điểm nguy cơ đa gen rộng hơn có cung cấp giá trị dự đoán tăng thêm vượt qua vị trí đơn này hay không.
Kết quả chính: Nguy cơ đa gen và các kiểu gen lâm sàng
Kết quả của nghiên cứu cung cấp cái nhìn phức tạp về sự trùng lặp di truyền giữa LOAD và EOAD. Mặc dù điểm PGS dựa trên LOAD tăng đáng kể ở cả bệnh nhân LOAD và EOAD so với người khỏe mạnh, khả năng dự đoán của nó trong nhóm EOAD bị hạn chế.
Dự đoán nguy cơ và khởi phát bệnh
Có lẽ phát hiện quan trọng nhất là sau khi điều chỉnh cho tình trạng APOE ε4, điểm PGS của LOAD không phải là dự đoán độc lập đáng kể của nguy cơ EOAD. Hơn nữa, PGS không cho thấy mối liên quan thống kê đáng kể với tuổi khởi phát trong nhóm EOAD (p = 0.106). Điều này cho thấy mặc dù LOAD và EOAD chia sẻ một số yếu tố di truyền chung, các yếu tố thúc đẩy sự khởi phát sớm của bệnh có thể liên quan đến các con đường di truyền khác biệt hoặc có gánh nặng cao hơn của các biến thể hiếm không được bắt bởi điểm nguy cơ đa gen chuẩn.
Hiệu suất nhận thức
Nghiên cứu cũng không tìm thấy mối tương quan đáng kể nào giữa điểm PGS của LOAD cao hơn và tốc độ suy giảm nhận thức hoặc hiệu suất nhận thức cơ bản ở bệnh nhân EOAD (p = 0.417). Sự tách rời này giữa nguy cơ đa gen và tiến trình lâm sàng ở bệnh nhân trẻ làm nổi bật ảnh hưởng tiềm năng của dự trữ nhận thức hoặc tốc độ bệnh lý khác nhau trong EOAD so với quá trình kéo dài thường thấy trong LOAD.
Nhận xét về dấu hiệu sinh học: SNAP-25 và nghịch lý amyloid
Trong khi các tương quan lâm sàng là khiêm tốn, mối liên quan giữa điểm PGS của LOAD và các dấu hiệu sinh học trong nhóm LEADS rất đáng chú ý, cung cấp hiểu biết mới về bệnh lý của bệnh khởi phát sớm.
Rối loạn synap: Liên kết SNAP-25
Một điểm nổi bật chính của nghiên cứu là mối liên quan giữa điểm PGS của LOAD cao hơn và mức SNAP-25 trong CSF tăng (p = 2.3 × 10^-5). SNAP-25 là thành phần quan trọng của phức hợp SNARE, thiết yếu cho quá trình xuất bào túi synap và giải phóng chất dẫn truyền thần kinh. Mức SNAP-25 trong CSF tăng được coi rộng rãi là dấu hiệu của sự thoái hóa synap hoặc tăng tần suất thay đổi synap. Kết quả cho thấy các yếu tố nguy cơ di truyền của LOAD liên quan đến mức SNAP-25 trong bệnh nhân EOAD gợi ý rằng các biến thể gen phổ biến có thể hội tụ vào các con đường điều chỉnh sự ổn định synap, có thể làm tăng quá trình thoái hóa thần kinh ngay cả khi chúng không quyết định thời điểm khởi phát triệu chứng.
Nghịch lý amyloid
Các nhà nghiên cứu quan sát một mối quan hệ phức tạp và mâu thuẫn về các dấu hiệu amyloid. Điểm PGS của LOAD cao hơn liên quan đến mức Centiloid PET amyloid thấp hơn, thường cho thấy ít lắng đọng amyloid trong não. Tuy nhiên, điểm PGS cao hơn cùng liên quan đến mức Aβ42 trong CSF thấp hơn, một dấu hiệu thay thế thường chỉ ra sự tích tụ amyloid cao hơn trong não.
Những kết quả trái ngược này phản ánh sự phức tạp sinh học của EOAD. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng những kết quả này hỗ trợ cần thiết cho các nghiên cứu lớn hơn, có sức mạnh hơn để xác định liệu các yếu tố di truyền của LOAD có thực sự thúc đẩy sự lắng đọng amyloid tăng trong EOAD hay nếu chúng ảnh hưởng đến tính tan và thanh thải của amyloid theo cách khác biệt so với LOAD.
Bình luận chuyên gia: Ngụ ý cơ chế và hiệu quả lâm sàng
Kết quả từ so sánh LEADS và ADNI nhấn mạnh nguyên tắc cơ bản trong y học di truyền hiện đại: nguy cơ mắc bệnh không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với các yếu tố thúc đẩy sự tiến triển của nó hoặc cách trình bày lâm sàng cụ thể của nó.
Từ góc độ lâm sàng, thực tế là điểm PGS của LOAD không dự đoán độc lập khởi phát EOAD sau khi điều chỉnh cho APOE ε4 cho thấy, hiện nay, thử nghiệm đa gen rộng rãi có thể có hiệu quả giới hạn trong quá trình chuẩn đoán EOAD không định rõ trong lâm sàng. Tuy nhiên, mối liên quan mạnh mẽ với SNAP-25 rất thú vị đối với phát triển thuốc. Nếu nguy cơ đa gen ảnh hưởng đến truyền dẫn synap và sự kết tụ protein, thì các liệu pháp nhắm vào việc bảo tồn synap có thể đặc biệt liên quan đối với những người có gánh nặng đa gen cao.
Hơn nữa, nghiên cứu này làm nổi bật ‘bóng đen của APOE ε4’. Trong nhiều nghiên cứu di truyền về AD, kích thước hiệu ứng khổng lồ của vị trí APOE có thể che giấu sự đóng góp của các biến thể khác. Bằng cách điều chỉnh cho điều này, các nhà nghiên cứu đã cho thấy rằng ‘đuôi đa gen’ của các yếu tố nguy cơ LOAD có mặt trong EOAD, nhưng nó không mang cùng trọng lượng trong việc xác định thời gian lâm sàng cho bệnh nhân trẻ như nó có thể trong quần thể già hơn.
Kết luận và tóm tắt
Tóm lại, nghiên cứu của Pentchev et al. làm rõ vai trò của điểm nguy cơ đa gen dựa trên LOAD trong bối cảnh của Alzheimer khởi phát sớm. Mặc dù những điểm này đóng góp tối thiểu vào thời điểm khởi phát EOAD và rối loạn chức năng nhận thức, mối liên quan đáng kể của chúng với các dấu hiệu sinh học dịch—đặc biệt là SNAP-25—chỉ ra một vai trò chung trong bệnh lý nền tảng của sự thất bại synap.
Đối với các bác sĩ và nhà nghiên cứu, những kết quả này nhấn mạnh rằng EOAD vẫn là một thực thể riêng biệt với các yếu tố di truyền chỉ được giải thích một phần bởi các yếu tố nguy cơ của LOAD. Nghiên cứu trong tương lai phải tiếp tục khám phá vai trò của các biến thể hiếm, thay đổi cấu trúc gen, và các tương tác môi trường đặc biệt kích hoạt sự khởi phát sớm của AD. Nghiên cứu LEADS tiếp tục là nguồn tài nguyên quan trọng trong việc giải mã những bí ẩn này, mở đường cho các cách tiếp cận cá nhân hóa hơn trong chuẩn đoán và điều trị cho nhóm bệnh nhân dễ bị tổn thương này.
Tài liệu tham khảo
1. Pentchev JV, et al. Alzheimer’s disease polygenic risk in early- and late-onset Alzheimer’s disease. Alzheimers Dement. 2026 Jan;22(1):e71066. doi: 10.1002/alz.71066.
2. Dữ liệu Hội đồng Nghiên cứu Alzheimer khởi phát sớm dài hạn (LEADS).
3. Cơ sở dữ liệu Sáng kiến Hình ảnh học Thần kinh Alzheimer (ADNI).
