Khung hành động năng lực vận động toàn diện toàn cầu (GloPL): Quy trình đồng thuận và khuyến nghị thực tiễn

Khung hành động năng lực vận động toàn diện toàn cầu (GloPL): Quy trình đồng thuận và khuyến nghị thực tiễn

Giới thiệu và bối cảnh

Năng lực vận động toàn diện (physical literacy) — sự tích hợp các năng lực về thể chất, cảm xúc, nhận thức và xã hội giúp một người có thể hoạt động thể chất suốt đời — đã trở thành một khái niệm trung tâm đối với các nhà giáo dục, cán bộ y tế công cộng, lãnh đạo thể thao và những người thực hành tại cộng đồng. Tuy nhiên, mặc dù việc ứng dụng ngày càng rộng rãi, lĩnh vực này vẫn bị cản trở bởi định nghĩa không nhất quán, triển khai rời rạc, đo lường thiếu đồng bộ và thiếu một lộ trình chung mang tính dự báo để phối hợp nghiên cứu, thực hành và chính sách trên phạm vi quốc tế. Để đáp ứng nhu cầu này, Global Physical Literacy (GloPL) Consortium đã tổ chức một quy trình đồng thuận Delphi có cấu trúc, được mô tả trong bài của Carl và cộng sự, “The Global Physical Literacy Action Framework: Process and Outcomes” (Sports Medicine, 2026). Công trình này xác định các trụ cột và những khuyến nghị ban đầu cho một Khung hành động GloPL đầu tiên, nhằm định hướng hành động phối hợp trong giáo dục, y tế công cộng, thể thao, chăm sóc sức khỏe/xúc tiến sức khỏe, phục hồi chức năng, hoạt động giải trí chủ động và phát triển cộng đồng. Vì sao đồng thuận này quan trọng vào thời điểm hiện nay – Chính sách và thực hành ngày càng được kỳ vọng sẽ giải quyết hoạt động thể chất suốt đời và các gánh nặng sức khỏe liên quan (bệnh tim mạch-chuyển hóa, sức khỏe tâm thần, suy giảm chức năng). WHO Global Action Plan on Physical Activity 2018–2030 kêu gọi các tiếp cận ở cấp hệ thống, trong đó năng lực vận động toàn diện có thể đóng vai trò là một khái niệm thống nhất. (WHO, 2018). – Các định nghĩa và cách tiếp cận đa dạng đối với năng lực vận động toàn diện đã hạn chế khả năng mở rộng quy mô. Các quốc gia và lĩnh vực cần những nguyên tắc có khả năng tương thích, các ưu tiên chung và các lộ trình thực tiễn để triển khai và đánh giá can thiệp một cách nhất quán. – Khoa học triển khai và giám sát ở cấp quần thể đối với năng lực vận động toàn diện vẫn chưa phát triển đầy đủ nhưng lại có ý nghĩa then chốt để chuyển từ đổi mới tại địa phương sang tác động toàn cầu. GloPL Delphi được thiết kế nhằm giải quyết các khoảng trống này bằng cách tạo ra sự đồng thuận về mục tiêu, nguyên tắc, hành động ưu tiên và lộ trình triển khai. Dưới đây là phần tóm lược quy trình, các khuyến nghị cốt lõi, hướng dẫn theo từng chủ đề, quan điểm của chuyên gia và các hàm ý thực tiễn cho bác sĩ lâm sàng, nhà giáo dục và lãnh đạo y tế công cộng.

Điểm nổi bật của hướng dẫn mới

Các kết quả chính từ đồng thuận GloPL – Năm chủ đề tổ chức: vận động chính sách, thực hành, giáo dục, đánh giá và nghiên cứu. Đây trở thành các trụ cột của Khung hành động GloPL đang hình thành. – Mười lăm lĩnh vực chủ đề trọng tâm đã được thảo luận trong toàn bộ Consortium; sáu lĩnh vực đạt đồng thuận ở vòng 1 và chín lĩnh vực đạt đồng thuận ở vòng 2 của bỏ phiếu Delphi. Nghiên cứu sử dụng các ngưỡng đồng ý được xác định trước để chấp nhận. – Khuyến nghị cốt lõi (mức khái quát cao): – Thiết lập một bộ lõi gồm các thành tố/nguyên tắc năng lực vận động toàn diện được thống nhất ở cấp quốc tế (vận động chính sách). – Tạo ra các nguồn lực dễ tiếp cận và các chương trình có thể triển khai, phù hợp với nhiều bối cảnh khác nhau (thực hành). – Đồng bộ hóa chương trình giáo dục thể chất với các nguyên tắc của năng lực vận động toàn diện trên các nhóm tuổi và bối cảnh khác nhau (giáo dục). – Xây dựng năng lực đánh giá năng lực vận động toàn diện ở cấp quần thể, với các chỉ số chuẩn và công cụ có thể thích nghi về văn hóa (đánh giá). – Nhấn mạnh khoa học triển khai và các tiếp cận hệ thống để mở rộng can thiệp hiệu quả và thu hẹp khoảng cách từ nghiên cứu đến thực hành (nghiên cứu). Những điểm chính dành cho bác sĩ lâm sàng và người thực hành – Xem năng lực vận động toàn diện như một kết cục tích hợp (năng lực vận động, động lực/tự tin, kiến thức/sự hiểu biết và gắn kết xã hội) có liên quan đến dự phòng, phục hồi chức năng và thúc đẩy hoạt động thể chất suốt đời. – Ưu tiên lập kế hoạch liên ngành: các lĩnh vực giáo dục, y tế, thể thao và cộng đồng nên cùng đồng thiết kế các can thiệp. – Sử dụng các nguyên tắc cốt lõi chuẩn hóa nhưng điều chỉnh chương trình học và công cụ đo lường theo văn hóa và nguồn lực địa phương.

Khuyến nghị cập nhật và những thay đổi chính

GloPL tiến xa hơn các tuyên bố trước đây như thế nào – Từ khái niệm sang hành động phối hợp: Trong khi các ấn phẩm trước đó (ví dụ, công trình nền tảng của Margaret Whitehead) đã làm rõ định nghĩa và triết lý của năng lực vận động toàn diện, GloPL vượt ra ngoài tranh luận về định nghĩa để xây dựng một khung hướng hành động, xác định mục tiêu vận động chính sách, ưu tiên triển khai và các lộ trình nghiên cứu. – Tăng cường trọng tâm đo lường: GloPL ưu tiên đánh giá ở cấp quần thể và các chỉ số chuẩn thay vì chỉ đánh giá ở cấp chương trình. – Nâng tầm khoa học triển khai: So với các hướng dẫn trước đây chủ yếu mang tính mô tả, GloPL yêu cầu rõ ràng các khung triển khai và các chỉ số kết quả (ví dụ: chấp nhận áp dụng, tuân thủ, phạm vi tiếp cận). Điều này phản ánh các xu hướng rộng hơn trong chính sách y tế và nghiên cứu triển khai (xem Proctor và cộng sự, 2011; tài liệu RE-AIM). Ngưỡng chấp nhận đồng thuận và ý nghĩa thực tiễn – Quy trình Delphi sử dụng hai vòng bỏ phiếu với các ngưỡng đồng ý được thiết lập sẵn cho việc chấp nhận; sáu chủ đề đạt ngưỡng ở vòng 1 và chín chủ đề ở vòng 2. Khung này chủ đích cân bằng giữa tính nhất quán quốc tế và khả năng thích ứng địa phương: các nguyên tắc cốt lõi được chuẩn hóa trong khi công cụ/chương trình cần linh hoạt và nhạy cảm với văn hóa.

Khuyến nghị theo từng chủ đề

Dưới đây là các lĩnh vực khuyến nghị cốt lõi được tóm lược từ đồng thuận GloPL, kèm hướng dẫn thực hành và trạng thái đồng thuận do các tác giả báo cáo. 1) Vận động chính sách: Xác định và thúc đẩy một bộ nguyên tắc lõi – Khuyến nghị: Thiết lập và phê chuẩn một bộ nguyên tắc lõi ngắn gọn, có tính quốc tế về năng lực vận động toàn diện, bao trùm năng lực vận động, các thành tố cảm xúc (động lực/tự tin), nhận thức (kiến thức/sự hiểu biết) và tương tác xã hội. Các nguyên tắc này nên được sử dụng để đồng bộ hóa thông điệp giữa các lĩnh vực. – Lý do: Một tuyên bố chung hỗ trợ việc tiếp nhận vào chính sách và hoạt động vận động chính sách nhất quán giữa các quốc gia và hệ thống. – Trạng thái đồng thuận: Được chấp nhận ở các vòng sớm như một ưu tiên. 2) Thực hành: Mở rộng nguồn lực, chương trình và năng lực lực lượng lao động – Khuyến nghị: Phát triển các nguồn lực triển khai truy cập mở (sổ tay chương trình, hướng dẫn cho giáo viên, bộ công cụ cộng đồng) nhằm chuyển hóa các nguyên tắc cốt lõi thành các hoạt động phù hợp theo độ tuổi và bối cảnh. Đầu tư phát triển lực lượng lao động (giáo viên, huấn luyện viên, nhân viên y tế) với các khung năng lực rõ ràng. – Gợi ý triển khai: Đồng thiết kế nguồn lực với người sử dụng cuối; thử nghiệm tài liệu ở nhiều bối cảnh khác nhau; tích hợp nền tảng số để phổ biến. 3) Giáo dục: Đồng bộ hóa chương trình học và đào tạo giáo viên – Khuyến nghị: Tích hợp năng lực vận động toàn diện vào giáo dục thể chất chất lượng cao (QPE) và chương trình học rộng hơn trong nhà trường. Đồng bộ hóa kết quả học tập trên các lộ trình giáo dục mầm non, tiểu học, trung học và học tập suốt đời. Ưu tiên đào tạo giáo viên và giáo dục trước khi hành nghề để triển khai sư phạm có định hướng theo năng lực vận động toàn diện. – Cơ sở bằng chứng: Sự đồng bộ trong giáo dục là nền tảng cho lợi ích bền vững, có thể mở rộng về hành vi hoạt động thể chất suốt đời. 4) Đánh giá: Xây dựng giám sát ở cấp quần thể và các chỉ số lõi – Khuyến nghị: Phát triển một bộ chỉ số lõi mang tính thực tiễn, có thể thích ứng văn hóa để giám sát năng lực vận động toàn diện ở cấp quần thể. Công cụ cần đo lường nhiều lĩnh vực (năng lực vận động, động lực/tự tin, kiến thức, gắn kết xã hội/bối cảnh) và khả thi cho sử dụng quy mô lớn. – Hướng dẫn triển khai: Xác định các công cụ ngắn gọn, đã được thẩm định hoặc các chỉ số tổng hợp. Bao gồm các mô-đun phù hợp theo lứa tuổi. Kết hợp giám sát với các thước đo quy trình (phạm vi tiếp cận, công bằng) để theo dõi cả kết cục lẫn chất lượng triển khai. 5) Nghiên cứu: Nhấn mạnh khoa học triển khai, công bằng và thẩm định đo lường – Khuyến nghị: Ưu tiên nghiên cứu triển khai nhằm xác định cách tốt nhất để mở rộng can thiệp hiệu quả, duy trì chương trình và giảm bất bình đẳng. Tài trợ các nghiên cứu dọc và nghiên cứu hỗn hợp để hiểu các con đường nhân quả giữa năng lực vận động toàn diện, hoạt động thể chất suốt đời và kết cục sức khỏe. – Ưu tiên nghiên cứu bao gồm thẩm định đa văn hóa đối với các thước đo, đánh giá hiệu quả chi phí và các thử nghiệm hiệu quả được lồng ghép trong hệ thống thực tế. 6) Xuyên suốt: Công bằng, phù hợp văn hóa và tri thức bản địa – Khuyến nghị: Bảo đảm rằng các khung và công cụ được đồng thiết kế về mặt văn hóa và giải quyết một cách rõ ràng vấn đề công bằng. Ghi nhận và tích hợp các quan điểm bản địa về vận động khi phù hợp, đồng thời thu hút cộng đồng tham gia như những đối tác trong thiết kế và đánh giá. Bảng tóm tắt các hành động ưu tiên (trạng thái đồng thuận) – Tuyên bố về nguyên tắc cốt lõi — Đồng thuận: mạnh – Nguồn lực triển khai truy cập mở & phát triển lực lượng lao động — Đồng thuận: mạnh – Đồng bộ hóa chương trình học & đào tạo giáo viên — Đồng thuận: mạnh – Đánh giá và chỉ số ở cấp quần thể — Đồng thuận: đạt được sau vòng 2 – Nhấn mạnh khoa học triển khai — Đồng thuận: đạt được sau vòng 2 – Công bằng và thích ứng văn hóa — Đồng thuận: đạt được sau vòng 2 (Đồng thuận ở mức cao hơn: tất cả các nội dung trên đều được chấp nhận qua các vòng của Delphi GloPL; bài báo trình bày chi tiết các ngưỡng và kết quả bỏ phiếu.)

Bình luận và nhận định của chuyên gia

Các thành viên hội đồng nhấn mạnh điều gì – Từ khái niệm sang hành động hệ thống: Nhiều chuyên gia cho rằng năng lực vận động toàn diện không nên dừng lại ở tranh luận học thuật; khái niệm này phải được vận hành hóa trong các hệ thống (trường học, dịch vụ y tế, thể thao) để mang lại lợi ích cho sức khỏe quần thể. – Thận trọng về đo lường: Các chuyên gia cảnh báo không nên áp đặt một công cụ đo lường duy nhất trên phạm vi toàn cầu. Thay vào đó, họ khuyến nghị tiếp cận theo tầng: một bộ chỉ số lõi ngắn gọn để giám sát và các đánh giá đa lĩnh vực phong phú hơn cho đánh giá chương trình và nghiên cứu. – Tầm quan trọng của khung triển khai: Các chuyên gia nhấn mạnh những khung đã được thiết lập (ví dụ: RE-AIM, taxonomy về kết quả triển khai) để định hướng mở rộng quy mô và đánh giá; điều này phù hợp với các nguyên tắc rộng hơn của khoa học triển khai (Proctor và cộng sự, 2011; Glasgow và cộng sự, 1999). Các lĩnh vực còn tranh luận – Định nghĩa so với tính thực dụng: Một số người tham gia vẫn lo ngại rằng nếu lĩnh vực này vội vàng chuẩn hóa định nghĩa, các sắc thái khái niệm có thể bị mất đi. Đồng thuận đạt được một sự dung hòa: xác định các nguyên tắc cốt lõi nhưng cho phép điều chỉnh phù hợp với văn hóa. – Đánh đổi trong đo lường: Tồn tại sự căng thẳng giữa độ chặt chẽ về tâm trắc học (công cụ đa lĩnh vực toàn diện) và tính khả thi cho giám sát quần thể (đo lường ngắn). Các chuyên gia kêu gọi các nghiên cứu thẩm định trên nhiều nền văn hóa và lứa tuổi. – Quyền sở hữu theo lĩnh vực: Ai “sở hữu” năng lực vận động toàn diện? Hệ thống giáo dục thường dẫn dắt, nhưng các lĩnh vực y tế công cộng và thể thao phải là đối tác. Đồng thuận kêu gọi các cơ chế quản trị liên ngành. Các hướng nghiên cứu tương lai được chuyên gia nhấn mạnh – Nghiên cứu thẩm định đa văn hóa đối với các chỉ số ứng viên – Thử nghiệm thực tiễn các chương trình năng lực vận động toàn diện tích hợp vào chương trình học với theo dõi dài hạn – Đánh giá kinh tế để cung cấp thông tin cho quyết định chính sách – Nghiên cứu triển khai về các chiến lược tăng cường chấp nhận áp dụng và duy trì ở các bối cảnh nguồn lực hạn chế

Hàm ý thực tiễn

Đồng thuận này thay đổi thực hành tại tuyến cơ sở như thế nào – Đối với lãnh đạo nhà trường và giáo viên: Có thể kỳ vọng sẽ xuất hiện các hướng dẫn chương trình mới phù hợp với các nguyên tắc năng lực vận động toàn diện. Cần đầu tư vào đào tạo giáo viên và các kế hoạch bài học được đồng thiết kế nhằm phát triển năng lực vận động song song với động lực và sự hiểu biết. – Đối với nhân viên y tế công cộng: Năng lực vận động toàn diện có thể được sử dụng như một mục tiêu liên ngành, gắn kết các chiến lược giáo dục, thể thao, giao thông và quy hoạch đô thị. Ưu tiên giám sát và tích hợp các chỉ số lõi vào các khảo sát sức khỏe hiện có khi khả thi. – Đối với nhà nghiên cứu: Áp dụng các thiết kế khoa học triển khai để đánh giá việc triển khai trong thực tế, tác động đến công bằng và khả năng mở rộng quy mô. Một tình huống ngắn: Áp dụng khuyến nghị GloPL Emma là điều phối viên giáo dục thể chất ở bậc tiểu học tại một thành phố cỡ trung bình. Sau khi các đối tác y tế công cộng tại địa phương thông qua một chính sách phù hợp với GloPL, Emma nhận được một bộ công cụ dành cho giáo viên do cô và đồng nghiệp đồng thiết kế: một chuỗi bài học phù hợp theo lứa tuổi, nhắm đến kỹ năng vận động, các hoạt động xây dựng sự tự tin và những gợi ý trong lớp học để tăng hiểu biết về vì sao hoạt động thể chất lại quan trọng. Huyện học đường tích hợp một công cụ sàng lọc năng lực vận động toàn diện ngắn gọn gồm 6 mục vào khảo sát sức khỏe học đường thường niên. Sau hai năm, trường của Emma ghi nhận tỷ lệ tham gia chơi tự do cao hơn, mức tự tin của giáo viên khi giảng dạy giáo dục thể chất được cải thiện, và số lượt đăng ký hoạt động sau giờ học tăng lên. Dữ liệu triển khai (phạm vi tiếp cận, mức độ tuân thủ, rào cản) được thu thập và sử dụng để tinh chỉnh tài liệu đào tạo. Ví dụ tại địa phương này cho thấy khung GloPL hỗ trợ hợp tác liên ngành, nâng cao năng lực giáo viên và giám sát thực tiễn.

Hạn chế và thách thức triển khai

– Hạn chế về bằng chứng: Đồng thuận GloPL dựa trên tổng hợp ý kiến chuyên gia và sự thống nhất Delphi chứ không phải trên các thử nghiệm ngẫu nhiên mới; nhiều khuyến nghị vẫn cần được kiểm chứng thực nghiệm. – Hạn chế về nguồn lực: Các bối cảnh nguồn lực hạn chế có thể cần những công cụ chi phí thấp và hỗ trợ triển khai được điều chỉnh phù hợp. – Quán tính chính sách: Việc chuyển từ đồng thuận sang thay đổi chính sách sẽ đòi hỏi vận động, tài trợ và ý chí chính trị. Khung này khuyến nghị xây dựng liên minh liên ngành để duy trì động lực.

Tài liệu tham khảo

Carl J, Barnett LM, Jerebine A, Mazzoli E, Mouton A, Barratt J, Elsborg P, Green N, Niederberger M, Sum RK; GloPL Consortium. The Global Physical Literacy Action Framework: Process and Outcomes. Sports Medicine (Auckland). 2026 Aug;56(11):2873-2892. PMID: 42571000. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42571000/ World Health Organization. Global action plan on physical activity 2018–2030: more active people for a healthier world. Geneva: WHO; 2018. https://www.who.int/publications/i/item/9789241514187 Whitehead M. Physical Literacy: Throughout the Lifecourse. 1st ed. Routledge; 2010. (Tác phẩm nền tảng mô tả khái niệm và bối cảnh lý thuyết.) Proctor EK, Silmere H, Raghavan R, Hovmand P, Aarons G, Bunger A, et al. Outcomes for implementation research: conceptual distinctions, measurement challenges, and research agenda. Administration and Policy in Mental Health. 2011 Mar;38(2):65-76. Glasgow RE, Vogt TM, Boles SM. Evaluating the public health impact of health promotion interventions: The RE-AIM framework. American Journal of Public Health. 1999 Sep;89(9):1322-7. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO). Quality Physical Education (QPE): Guidelines for Policy-Makers. UNESCO; 2015. (Hướng dẫn nhằm đồng bộ hóa chính sách giáo dục quốc gia với giáo dục thể chất chất lượng cao.)

Lời kết

Khung hành động GloPL đánh dấu một bước chuyển của lĩnh vực năng lực vận động toàn diện từ tranh luận về định nghĩa sang hướng dẫn phối hợp, có thể hành động. Bằng cách ưu tiên các nguyên tắc cốt lõi, nguồn lực có khả năng mở rộng, đánh giá ở cấp quần thể và khoa học triển khai, đồng thuận này cung cấp một lộ trình cho các quốc gia và lĩnh vực muốn thúc đẩy hoạt động thể chất suốt đời một cách công bằng. Khung này được thiết kế để có tính động — sẽ tiếp tục phát triển khi các công cụ được thẩm định, các chương trình được thử nghiệm trong nhiều bối cảnh khác nhau và bằng chứng mới xuất hiện. Các bên liên quan được mời áp dụng các nguyên tắc, đóng góp bằng chứng địa phương và tham gia vào quá trình hoàn thiện dần dần các hướng dẫn toàn cầu.

Công cụ tính theo chuyên khoa

Xem công cụ tính y khoa

Công cụ tính được hiển thị bằng tiếng Anh.

Dùng để tham khảo lâm sàng, kết hợp với đánh giá chuyên môn.

Comments

No comments yet. Why don’t you start the discussion?

Để lại một bình luận